Welcome to Pariksha Assam! Here you will be able to find a complete set of study material based on SCERT Class 6 Social Science Chapter 5 ভাৰত: পৰিচয় আৰু ভৌগোলিক বৈশিষ্ট্য India: Introduction and Geographical Features for students and job seekers. If you are preparing for APSC CCE, ADRE Grade III and IV, Assam Police, Assam TET, and other exams then this chapter’s notes are a must for your preparation.
We have tried our best to use simple language for easier understanding. By reading this chapter’s detailed notes, you will learn everything about geographical features of India. Also, do not forget to test your knowledge by attempting all the multiple-choice questions given below and score full marks in this chapter in your upcoming competitive exams like APSC, ADRE, Assam Police, DHS etc.
Table of Contents
ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু পৰিসীমা (Location and Extent of India)
ভৌগোলিক দিশৰপৰা ভাৰত (India) এখন বিশাল দেশ।
- মাটিকালি (Total Area): ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালি হৈছে ৩২,৮৭,৭৮২ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (32,87,782 sq km)।
- দীঘল আৰু বহল (Length and Width): উত্তৰে কাশ্মীৰৰপৰা (Kashmir) দক্ষিণে কন্যাকুমাৰীলৈকে (Kanyakumari) দেশখন প্ৰায় ৩২০০ কিলোমিটাৰ (3200 km) দীঘল। আনহাতে, পূবে অৰুণাচল প্ৰদেশৰপৰা (Arunachal Pradesh) পশ্চিমে গুজৰাটৰ (Gujarat) পশ্চিম সীমালৈ ই প্ৰায় ২৯০০ কিলোমিটাৰ (2900 km) বহল।
- অৱস্থান (Location): পৃথিৱীপৃষ্ঠত ভাৰত সম্পূৰ্ণৰূপে উত্তৰ গোলাৰ্ধত (Northern Hemisphere) অৱস্থিত। মানচিত্ৰত ইয়াৰ বিস্তৃতি হৈছে ৮° উত্তৰ অক্ষাংশৰপৰা ৩৭° উত্তৰ অক্ষাংশলৈ (8° N to 37° N Latitudes) আৰু ৬৮° পূব দ্ৰাঘিমাংশৰপৰা ৯৭° পূব দ্ৰাঘিমাংশলৈ (68° E to 97° E Longitudes)।
👉 কৰ্কট-ক্ৰান্তি ৰেখাই (Tropic of Cancer) দেশখনক প্ৰায় দুটা সমান ভাগত বিভক্ত কৰিছে।
ভাৰতৰ চাৰিসীমা (Boundaries of India):
- উত্তৰ দিশত (North): চীন (China), নেপাল (Nepal), আৰু ভূটান (Bhutan)।
- উত্তৰ-পশ্চিম দিশত (North-West): আফগানিস্তান (Afghanistan) আৰু পাকিস্তান (Pakistan)।
- পূব দিশত (East): বাংলাদেশ (Bangladesh), ম্যানমাৰ (Myanmar), আৰু বংগোপসাগৰ (Bay of Bengal)।
- দক্ষিণ দিশত (South): দ্বীপৰাষ্ট্ৰ শ্ৰীলংকা (Sri Lanka) আৰু ভাৰত মহাসাগৰ (Indian Ocean)। শ্ৰীলংকাক মান্নাৰ উপসাগৰ (Gulf of Mannar) আৰু পক্ প্ৰণালীয়ে (Palk Strait) ভাৰতৰপৰা পৃথক কৰিছে।
- পশ্চিম দিশত (West): আৰব সাগৰ (Arabian Sea)।
প্ৰশাসনিক আৰু ঐতিহাসিক পটভূমি (Administrative and Historical Background)
- প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ বাবে ভাৰতক ২৮ খন ৰাজ্য (28 States) আৰু ৮ খন কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলত (8 Union Territories) ভাগ কৰা হৈছে।
- দেশখনৰ প্ৰায় মাজভাগত অৱস্থিত বিন্ধ্য পৰ্বতক (Vindhya mountain) উত্তৰ ভাৰত (North India) আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ (South India) সীমা বুলি ধৰা হয়।
প্ৰাচীন গ্ৰন্থত ভাৰতৰ বৰ্ণনা (Description in Ancient Texts):
- বাৰ্হস্পত্য সূত্ৰ (Barhaspatya Sutra): “হিমালয়ৰপৰা ইন্দু বা ভাৰত মহাসাগৰলৈ বিস্তৃত দেৱতাই নিৰ্মাণ কৰা এই ঠাইখিনিকে হিন্দুস্থান (Hindusthan) বুলি কোৱা হয়”।
- বিষ্ণু পুৰাণ (Vishnu Purana): “সমুদ্ৰৰ উত্তৰে আৰু হিমালয়ৰ দক্ষিণে যি দেশ তাকে ভাৰত (Bharat) বুলি কয় আৰু তাৰ সন্তানসকলক ভাৰতীয় বুলি কোৱা হয়”।
ভাৰতৰ ভূ-প্ৰাকৃতিক বিভাগসমূহ (Physiographic Divisions of India)
প্ৰাকৃতিক অৱয়বৰ ভিত্তিত ভাৰতক প্ৰধানকৈ ছটা (6) ভূ-প্ৰাকৃতিক অঞ্চলত ভাগ কৰা হৈছে:
১. উত্তৰৰ পাৰ্বত্য অঞ্চল (The Northern Mountains)
হিমালয় পৰ্বতমালা (Himalayas) আৰু ইয়াৰ লগত লাগি থকা পৰ্বত-পাহাৰেৰে এই অঞ্চল গঠিত, যাক ভাৰতৰ ‘সীমাৰ প্ৰাচীৰ’ (Boundary wall) বুলিও কোৱা হয়। উচ্চতাৰ ভিত্তিত হিমালয়ক তিনিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়:
- উচ্চ হিমালয় (Greater Himalayas): গড় উচ্চতা প্ৰায় ৬০০০ মিটাৰ (6000 m) আৰু ই বছৰৰ বাৰ মাহ বৰফেৰে ঢাক খাই থাকে। পৃথিৱীৰ উচ্চতম শৃংগ মাউণ্ট এভাৰেষ্ট (Mt. Everest) ইয়াৰ অন্তৰ্গত।
- নিম্ন হিমালয় (Lower Himalayas): গড় উচ্চতা প্ৰায় ৪৫০০ মিটাৰ (4500 m)। বেছিভাগ জনাজাত পৰ্যটনক্ষেত্ৰ ইয়াতেই অৱস্থিত।
- বহিঃ হিমালয় (Outer Himalayas): গড় উচ্চতা প্ৰায় ১২০০ মিটাৰ (1200 m)। এই অংশৰ মাজে-মাজে অৱস্থিত উপত্যকাবোৰক ‘ডুন’ (Dun) বুলি কোৱা হয় (যেনে- ডেৰাডুন, কোঠৰি ডুন)।
- পূবাঞ্চলৰ পাহাৰসমূহ (Eastern Hills): ইয়াৰ পূব অংশত মিচিমি (Mishimi), নাগা (Naga), খাচী (Khasi), আৰু জয়ন্তীয়া (Jaintia) আদি প্ৰধান পাহাৰ অৱস্থিত।
- জলবায়ুৰ ওপৰত প্ৰভাৱ (Impact on Climate): গ্ৰীষ্মকালত দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহক (South-West Monsoon) বাধা দি প্ৰচুৰ বৰষুণ হোৱাত সহায় কৰে। শীতকালত চাইবেৰিয়াৰ (Siberia) পৰা অহা চেঁচা বতাহক বাধা দি ভাৰতক প্ৰচণ্ড শীতৰপৰা ৰক্ষা কৰে।
- নদীৰ উৎস (Source of Rivers): গংগোত্ৰী (Gangotri) আৰু যমুনোত্ৰী (Yamunotri) হিমবাহৰপৰা ক্ৰমে গংগা (Ganga) আৰু যমুনা (Yamuna) নৈ বৈ আহিছে। সিন্ধু (Indus) আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ (Brahmaputra) নৈৰ উৎপত্তিস্থলো ইয়াতেই।
২. উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল (The Northern Plains)
হিমালয়ৰ পাদদেশ আৰু দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ মাজত অৱস্থিত এই সমতল অঞ্চলটো প্ৰায় ২৪০০ কিলোমিটাৰ (2400 km) দীঘল আৰু ৯৫০ ৰ পৰা ৩০০ কিলোমিটাৰ (950 to 300 km) বহল।
- তিনিটা প্ৰধান ভাগ (Three main parts): (ক) পশ্চিমৰ পঞ্জাৱ-হাৰিয়ানা সমতল, (খ) মধ্যভাগৰ গংগা-যমুনা সমভূমি, (গ) পূবৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা।
- গঠন (Formation): সিন্ধু নদীৰ উপনৈ— চেনাব বা চন্দ্ৰভাগা (Chenab), ঝিলাম বা বিতস্তা (Jhelum), ৰবি বা ইৰাৱতী (Ravi), বিয়াছ বা বিপাশা (Beas), চাটলেজ বা শতদ্ৰু (Sutlej)— আৰু গংগা, যমুনা, ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পলসুৱা মাটিৰে (Alluvial soil) গঠিত।
- কৃষি আৰু গুৰুত্ব (Agriculture & Importance): ঘেহুঁ, ধান, কুঁহিয়াৰ, মৰাপাট আৰু তেলজাতীয় শস্যৰ খেতি কৰা হয়। দিল্লী, কলকাতা আৰু পাটনাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ চহৰ ইয়াত অৱস্থিত।
ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা (Brahmaputra Valley):
- বিস্তৃতি (Extent): অসমৰ ২৯ খন জিলাত বিস্তৃত (29 districts of Assam)। ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৭০০ কিলোমিটাৰ (700 km) (পূবে শদিয়াৰ পৰা পশ্চিমে দক্ষিণ শালমাৰা পৰ্যন্ত)।
- গতিপথ (Course): তিব্বত (Tibet) আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ মাজেৰে বৈ আহি তিনিচুকীয়া আৰু ধেমাজি জিলাৰ মাজেৰে অসমত প্ৰৱেশ কৰিছে আৰু শেষত বংগোপসাগৰত পৰিছেগৈ।
- উপনৈ (Tributaries): উত্তৰ বাহিনী (North bank) আৰু দক্ষিণ বাহিনী (South bank) উপনৈ আছে।
- জনগোষ্ঠী আৰু সংস্কৃতি (Tribes & Culture): বড়ো, ৰাভা, মিচিং, দেউৰী, তিৱা, সোণোৱাল, কছাৰী, চুতীয়া, কোচ, হাজং আদি জাতি-জনজাতিয়ে বাস কৰে। ড° ভূপেন হাজৰিকাই তেখেতৰ গীতত গাইছে: “মহাবাহু ব্ৰহ্মপুত্ৰ মহামিলনৰ তীৰ্থ…”।
- সমস্যা (Problems): ১৯৫০ চনৰ বৰ-ভূঁইকঁপৰ (Great Earthquake) ফলত নদীৰ তলি উঠি অহাৰ বাবে সঘনাই বানপানী (Floods) আৰু গৰাখহনীয়া (Erosion) হয়। খনিজ সম্পদ (তেল, কয়লা, গেছ) ইয়াত প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়।
৩. দাক্ষিণাত্য মালভূমি অঞ্চল (The Deccan Plateau)
গংগা সমভূমিৰ দক্ষিণে আৰব সাগৰ আৰু বংগোপসাগৰৰ মাজৰ তিনিকোণীয়া ভূ-ভাগক দাক্ষিণাত্য মালভূমি বোলে।
- নৰ্মদা নদীয়ে (Narmada river) ইয়াক দুটা ভাগত ভগাইছে: উত্তৰে মধ্যভাৰতৰ উচ্চভূমি (Central Highlands) আৰু দক্ষিণে দাক্ষিণাত্য মালভূমি (Deccan Plateau)।
- পাহাৰসমূহ (Hills): উত্তৰ অংশত পশ্চিমৰপৰা পূবলৈ আৰাৱলী (Aravalli), বিন্ধ্য (Vindhya), সাতপুৰা (Satpura), মহাদেৱ (Mahadeo), মহাকাল (Maikal), আৰু ৰাজমহল (Rajmahal) পাহাৰ অৱস্থিত।
- নদীসমূহ (Rivers): গোদাবৰী (Godavari), কাবেৰী (Cauvery), তুংগভদ্ৰা (Tungabhadra), আৰু কৃষ্ণা (Krishna)।
- সম্পদ আৰু কৃষি (Resources & Agriculture): ছোটনাগপুৰ মালভূমিত (Chotanagpur plateau) প্ৰচুৰ লোৰ আকৰ (Iron ore) আৰু কয়লা (Coal) পোৱা যায়। ক’লা মাটিৰ অঞ্চল (Black soil region) কপাহ খেতিৰ (Cotton cultivation) বাবে বিখ্যাত।
- জলপ্ৰপাত (Waterfalls): পাহাৰৰ থিয় ঢালত হুন্দু (Hundru) আৰু জগ (Jog) আদি বিখ্যাত জলপ্ৰপাত অৱস্থিত।
📌 Visit our main website www.studyblink.com for competitive exam book reviews, exam strategy and pdf download.
৪. উপকূলীয় নিম্নভূমি অঞ্চল (The Coastal Plains)
- পূব দিশত বংগোপসাগৰৰ পাৰত পূব উপকূল (বহল) আৰু পশ্চিম দিশত পশ্চিমঘাট পৰ্বত আৰু আৰব সাগৰৰ মাজত পশ্চিম উপকূল (ঠেক) অৱস্থিত।
- আঞ্চলিক নাম (Regional Names): ওড়িশাৰ উপকূলক উৎকল উপকূল (Utkal Coast), কেৰেলাৰ উপকূলক
মালাবাৰ উপকূল(Malabar Coast) আৰু তামিলনাডুৰ উপকূলক কোৰমণ্ডল উপকূল (Coromandel Coast) বোলা হয়। - বন্দৰ নগৰ (Port Cities): মুম্বাই, গোৱা, আৰু চেন্নাই আদি বন্দৰ নগৰেৰে বহিবানিজ্য (Foreign trade) চলে। প্ৰধান বৃত্তি হৈছে সাগৰীয় মাছ ধৰা আৰু ধান খেতি কৰা।
৫. মৰুভূমি অঞ্চল (The Great Indian Desert)
ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম দিশত, প্ৰধানকৈ ৰাজস্থানত (Rajasthan) থৰ মৰুভূমি (Thar Desert) অৱস্থিত যি পাকিস্তানলৈকে বিস্তৃত।
- মাটিকালি আৰু বিস্তৃতি (Area and Extent): প্ৰায় ২,০০,০০০ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (2,00,000 sq km) আগুৰি আছে। গুজৰাট, হাৰিয়ানা আৰু পঞ্জাৱলৈকো বিস্তৃত। পূবে আৰাৱলী পৰ্বত আৰু পশ্চিমে চুলেইমান পৰ্বত (Sulaiman mountains)।
- জলবায়ু আৰু নদী (Climate & River): গড় বাৰ্ষিক বৃষ্টিপাতৰ পৰিমাণ ১০-৫০ ছেন্টিমিটাৰ (10-50 cm)। একমাত্ৰ নদী হৈছে লুণী (Luni)।
- চহৰ আৰু সম্পদ (Cities & Resources): জইশলমীৰ (Jaisalmer), যোধপুৰ (Jodhpur), আৰু বিকানীৰ (Bikaner) পৰ্যটনৰ কেন্দ্ৰ। ঊণসূতা (Woolen yarn), জিপচাম (Gypsum), আৰু ফছফৰাছ (Phosphorus) প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়।
৬. দ্বীপ অঞ্চল (The Islands)
ভাৰতৰ সাগৰীয় দ্বীপসমূহক (Archipelagos) দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:
- আৰব সাগৰত (Arabian Sea): লাক্ষাদ্বীপপুঞ্জ (Lakshadweep), আমিনদিবি (Aminidivi), আৰু মিনিকয় (Minicoy)। লাক্ষাদ্বীপপুঞ্জ ৩৬ টা প্ৰৱাল দ্বীপেৰে (36 coral islands) গঠিত।
- বংগোপসাগৰত (Bay of Bengal): আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ (Andaman and Nicobar Islands)। ই প্ৰায় ৩০০ টা সৰু-বৰ দ্বীপৰ সমষ্টি। ইয়াৰ ৰাজধানী হ’ল প’ৰ্টব্লেয়াৰ (Port Blair)।
- পৰ্যটন আৰু জনগোষ্ঠী (Tourism & Tribes): দিগলীপুৰ, স্বৰাজ দ্বীপ, শ্বহীদ দ্বীপ, ৰণগট, কাৰ নিকোবৰ, গ্ৰেট নিকোবৰ আদি পৰ্যটন ক্ষেত্ৰ। আন্দামান-নিকোবৰত আন্দামানিজ (Andamanese), ওংগে (Onge), জাৰোৱা (Jarawa), আৰু চেন্টিনেলিচ (Sentinelese) জনগোষ্ঠীয়ে বাস কৰে।
পৰিৱেশ, প্ৰকৃতি আৰু মানুহ (Environment, Nature and Humans)
হিমালয়ৰ হিমশীতল অৱস্থাৰ পৰা থৰ মৰুভূমিৰ উষ্ণতালৈকে ভাৰতৰ পৰিৱেশ অতি বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ। এই প্ৰাকৃতিক ভিন্নতাৰ বাবেই মানুহৰ খাদ্যাভ্যাস, পিন্ধন-উৰণ, আৰু জীৱন-প্ৰণালী বেলেগ বেলেগ হয়। প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ উচিত ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰকৃতিৰ সৈতে অনুকূল সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিলেহে এই ঘন জনবসতিপূৰ্ণ দেশখনত সুচল জীৱন-যাপন সম্ভৱ হ’ব।
10 Important PracticeMCQs (১০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ)
১. পৃথিৱীপৃষ্ঠত ভাৰতবৰ্ষৰ অৱস্থানৰ বিস্তৃতি সন্দৰ্ভত তলৰ কোনটো তথ্য শুদ্ধ? (Which of the following data is correct regarding the latitudinal and longitudinal extent of India on the Earth’s surface?)
(A) ৮° উত্তৰৰ পৰা ৩৭° উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৬৮° পূবৰ পৰা ৯৭° পূব দ্ৰাঘিমাংশলৈ (8° N to 37° N Latitudes and 68° E to 97° E Longitudes)
(B) ৮° দক্ষিণৰ পৰা ৩৭° উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৬৮° পূবৰ পৰা ৯৭° পশ্চিম দ্ৰাঘিমাংশলৈ (8° S to 37° N Latitudes and 68° E to 97° W Longitudes)
(C) ১০° উত্তৰৰ পৰা ৪০° উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৭০° পূবৰ পৰা ৯৫° পূব দ্ৰাঘিমাংশলৈ (10° N to 40° N Latitudes and 70° E to 95° E Longitudes)
(D) ৬° উত্তৰৰ পৰা ৩৫° উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৬৫° পূবৰ পৰা ৯৩° পূব দ্ৰাঘিমাংশলৈ (6° N to 35° N Latitudes and 65° E to 93° E Longitudes)
শুদ্ধ উত্তৰ: (A) ৮° উত্তৰৰ পৰা ৩৭° উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৬৮° পূবৰ পৰা ৯৭° পূব দ্ৰাঘিমাংশলৈ (8° N to 37° N Latitudes and 68° E to 97° E Longitudes)
ব্যাখ্যা: ভাৰতবৰ্ষ সম্পূৰ্ণৰূপে উত্তৰ গোলাৰ্ধত অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ প্ৰকৃত ভৌগোলিক অৱস্থান হৈছে ৮° উত্তৰৰ পৰা ৩৭° উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৬৮° পূবৰ পৰা ৯৭° পূব দ্ৰাঘিমাংশৰ ভিতৰত।
২. ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ সন্দৰ্ভত তলৰ কোনটো/কোনবোৰ উক্তি শুদ্ধ? (Which of the following statement(s) is/are correct regarding the Brahmaputra Valley?)
(i) ই অসমৰ ২৯ খন জিলাত বিস্তৃত হৈ আছে। (It is spread across 29 districts of Assam.)
(ii) ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৭০০ কিলোমিটাৰ। (Its length is approximately 700 km.)
(iii) ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীয়ে শদিয়াৰ পৰা ধুবুৰীলৈকে এই সমভূমিৰ সৃষ্টি কৰিছে। (The Brahmaputra river has created this plain from Sadiya to Dhubri.)
(A) কেৱল (i) আৰু (ii) (Only i and ii)
(B) কেৱল (ii) আৰু (iii) (Only ii and iii)
(C) আটাইকেইটা শুদ্ধ (All are correct)
(D) কেৱল (i) (Only i)
শুদ্ধ উত্তৰ: (A) কেৱল (i) আৰু (ii) (Only i and ii)
৩. দাবী (Assertion – A): হিমালয় পৰ্বতমালাই ভাৰতৰ জলবায়ুৰ ওপৰত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। (The Himalayan mountain range profoundly impacts India’s climate.)
কাৰণ (Reason – R): ই গ্ৰীষ্মকালত দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহক বাধা দি বৰষুণ হোৱাত সহায় কৰে আৰু শীতকালত চাইবেৰিয়াৰ পৰা অহা চেঁচা বতাহক বাধা দিয়ে। (It blocks the South-West monsoon winds in summer helping in rainfall and blocks the cold winds from Siberia in winter.)
(A) A আৰু R দুয়োটা শুদ্ধ আৰু R, A ৰ সঠিক ব্যাখ্যা। (Both A and R are true and R is the correct explanation of A.)
(B) A আৰু R দুয়োটা শুদ্ধ কিন্তু R, A ৰ সঠিক ব্যাখ্যা নহয়। (Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.)
(C) A শুদ্ধ কিন্তু R ভুল। (A is true but R is false.)
(D) A ভুল কিন্তু R শুদ্ধ। (A is false but R is true.)
শুদ্ধ উত্তৰ: (A) A আৰু R দুয়োটা শুদ্ধ আৰু R, A ৰ সঠিক ব্যাখ্যা। (Both A and R are true and R is the correct explanation of A.)
ব্যাখ্যা: হিমালয় পৰ্বতমালাই ভাৰতৰ জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত এক প্ৰাচীৰৰ দৰে কাম কৰে। গ্ৰীষ্মকালত সাগৰৰ পৰা অহা জলীয় ভাপযুক্ত বতাহক বাধা দি বৰষুণ কৰায় আৰু শীতকালত উত্তৰৰ পৰা অহা অতিপাত চেঁচা বতাহক বাধা দি ভাৰতক ৰক্ষা কৰে।
৪. তলৰ তালিকাখন মিলাওক: (Match the following table:)
| (a) ওড়িশাৰ উপকূল (Coast of Odisha) | 1. মালাবাৰ উপকূল (Malabar Coast) |
| (b) কেৰেলাৰ উপকূল (Coast of Kerala) | 2. থৰ (Thar) |
| (c) মৰুভূমি অঞ্চল (Desert Region) | 3. উৎকল উপকূল (Utkal Coast) |
| (d) দ্বীপ অঞ্চল (Island Region) | 4. লাক্ষাদ্বীপ (Lakshadweep) |
(A) a-3, b-1, c-2, d-4
(B) a-1, b-3, c-4, d-2
(C) a-3, b-2, c-1, d-4
(D) a-4, b-1, c-2, d-3
শুদ্ধ উত্তৰ: (A) a-3, b-1, c-2, d-4
ব্যাখ্যা: ওড়িশাৰ উপকূলক উৎকল উপকূল আৰু কেৰেলাৰ উপকূলক মালাবাৰ উপকূল বোলা হয়। থৰ হৈছে মৰুভূমি অঞ্চল আৰু লাক্ষাদ্বীপ হৈছে আৰব সাগৰত অৱস্থিত দ্বীপ অঞ্চল।
📌 Also Read- Our complete notes on Social Science Class 6 Chapter 4. Read Here
৫. কোনখন নদীয়ে দাক্ষিণাত্য মালভূমিক দুটা প্ৰধান ভাগত বিভক্ত কৰিছে? (Which river divides the Deccan Plateau into two main parts?)
(A) গোদাবৰী (Godavari)
(B) নৰ্মদা (Narmada)
(C) কৃষ্ণা (Krishna)
(D) কাবেৰী (Cauvery)
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) নৰ্মদা (Narmada)
ব্যাখ্যা: নৰ্মদা নদীয়ে দাক্ষিণাত্য মালভূমিক দুটা ভাগত ভাগ কৰিছে— এফালে দাক্ষিণাত্য মালভূমি আৰু আনটো ফালক মধ্যভাৰতৰ উচ্চভূমি অঞ্চল বুলি কোৱা হয়।
৬. ভাৰতৰ দ্বীপ অঞ্চলৰ সন্দৰ্ভত তলৰ কোনটো উক্তি ভুল? (Which of the following statements is incorrect regarding the island regions of India?)
(A) লাক্ষাদ্বীপপুঞ্জ ৩৬ টা প্ৰৱাল দ্বীপেৰে গঠিত। (Lakshadweep is composed of 36 coral islands.)
(B) আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰব সাগৰত অৱস্থিত। (Andaman and Nicobar Islands are located in the Arabian Sea.)
(C) জাৰোৱা আৰু ওংগে জনগোষ্ঠীয়ে আন্দামান-নিকোবৰত বাস কৰে। (Jarawa and Onge tribes live in Andaman-Nicobar.)
(D) আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জৰ ৰাজধানী হ’ল প’ৰ্টব্লেয়াৰ। (The capital of Andaman-Nicobar Islands is Port Blair.)
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ আৰব সাগৰত অৱস্থিত। (Andaman and Nicobar Islands are located in the Arabian Sea.)
ব্যাখ্যা: আন্দামান আৰু নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ বংগোপসাগৰতহে অৱস্থিত। আৰব সাগৰত লাক্ষাদ্বীপ, আমিনদিবি আৰু মিনিকয় অৱস্থিত।
৭. প্ৰাচীন কালৰ কোনখন গ্ৰন্থত “হিমালয়ৰপৰা ইন্দু বা ভাৰত মহাসাগৰলৈ বিস্তৃত দেৱতাই নিৰ্মাণ কৰা এই ঠাইখিনিকে হিন্দুস্থান বুলি কোৱা হয়” বুলি উল্লেখ আছে? (In which ancient text is it mentioned that “the land created by gods extending from the Himalayas to the Indu or Indian Ocean is called Hindusthan”?)
(A) বিষ্ণু পুৰাণ (Vishnu Purana)
(B) বাৰ্হস্পত্য সূত্ৰ (Barhaspatya Sutra)
(C) মহাভাৰত (Mahabharata)
(D) ৰামায়ণ (Ramayana)
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) বাৰ্হস্পত্য সূত্ৰ (Barhaspatya Sutra)
ব্যাখ্যা: বাৰ্হস্পত্য সূত্ৰত হিমালয়ৰ পৰা সাগৰলৈ বিস্তৃত ভূখণ্ডক ‘হিন্দুস্থান’ বুলি কোৱা হৈছে। আনহাতে বিষ্ণু পুৰাণত ইয়াক ‘ভাৰত’ বুলি কোৱা হৈছে।
৮. হিমালয়ৰ কোনটো অংশৰ গড় উচ্চতা প্ৰায় ১২০০ মিটাৰ আৰু ইয়াৰ মাজত থকা উপত্যকাবোৰক ‘ডুন’ (Dun) বুলি কোৱা হয়? (Which part of the Himalayas has an average height of about 1200 meters and the valleys within it are called ‘Dun’?)
(A) উচ্চ হিমালয় (Greater Himalayas)
(B) বহিঃ হিমালয় (Outer Himalayas)
(C) নিম্ন হিমালয় (Lower Himalayas)
(D) কাৰাকোৰাম (Karakoram)
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) বহিঃ হিমালয় (Outer Himalayas)
ব্যাখ্যা: বহিঃ হিমালয়ৰ গড় উচ্চতা প্ৰায় ১২০০ মিটাৰ আৰু ইয়াৰ মাজে-মাজে অৱস্থিত উপত্যকাবোৰক ‘ডুন’ বুলি কোৱা হয়, যেনে ডেৰাডুন, কোঠৰি ডুন ইত্যাদি।
৯. থৰ মৰুভূমিৰ একমাত্ৰ নদীখনৰ নাম কি? (What is the name of the only river in the Thar Desert?)
(A) সবৰমতী (Sabarmati)
(B) লুণী (Luni)
(C) মাহি (Mahi)
(D) শতদ্ৰু (Sutlej)
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) লুণী (Luni)
ব্যাখ্যা: থৰ মৰুভূমিৰ গড় বাৰ্ষিক বৃষ্টিপাত অতি কম (১০-৫০ ছেন্টিমিটাৰ) আৰু লুণী হ’ল এই অঞ্চলৰ একমাত্ৰ নদী।
১০. উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল গঠন কৰা সিন্ধু নদীৰ উপনৈসমূহৰ প্ৰাচীন নামৰ সৈতে বৰ্তমানৰ নামৰ কোনটো যোৰা শুদ্ধকৈ মিলোৱা নাই? (Which pair of the ancient name and current name of the Indus tributaries forming the Northern Plains is not correctly matched?)
(A) চেনাব – চন্দ্ৰভাগা (Chenab – Chandrabhaga)
(B) ঝিলাম – বিতস্তা (Jhelum – Vitasta)
(C) ৰবি – বিপাশা (Ravi – Bipasha)
(D) চাটলেজ – শতদ্ৰু (Sutlej – Shatadru)
শুদ্ধ উত্তৰ: (C) ৰবি – বিপাশা (Ravi – Bipasha)
ব্যাখ্যা: ৰবি নদীৰ প্ৰাচীন নাম হৈছে ‘ইৰাৱতী’ (Iravati), ‘বিপাশা’ নহয়। ‘বিপাশা’ হৈছে বিয়াছ (Beas) নদীৰ প্ৰাচীন নাম।
১১. পূবে অৰুণাচল প্ৰদেশৰ পৰা পশ্চিমে গুজৰাটৰ পশ্চিম সীমালৈকে ভাৰতৰ প্ৰস্থ প্ৰায় কিমান? (What is the approximate width of India from Arunachal Pradesh in the east to the western border of Gujarat in the west?)
(A) ৩২০০ কিলোমিটাৰ (3200 km)
(B) ২৪০০ কিলোমিটাৰ (2400 km)
(C) ২৯০০ কিলোমিটাৰ (2900 km)
(D) ৭০০ কিলোমিটাৰ (700 km)
শুদ্ধ উত্তৰ: (C) ২৯০০ কিলোমিটাৰ (2900 km)
ব্যাখ্যা: ভৌগোলিক দিশৰপৰা ভাৰতৰ পূবে অৰুণাচল প্ৰদেশৰপৰা পশ্চিমে গুজৰাটৰ পশ্চিম সীমালৈ দেশখন বহলে প্ৰায় ২৯০০ কিলোমিটাৰ। আনহাতে উত্তৰে কাশ্মীৰৰপৰা দক্ষিণে কন্যাকুমাৰীলৈকে ই দীঘলে প্ৰায় ৩২০০ কিলোমিটাৰ।
১২. ভাৰতৰ উপকূলীয় নিম্নভূমি অঞ্চলৰ সন্দৰ্ভত তলৰ কোনটো/কোনবোৰ উক্তি শুদ্ধ? (Which of the following statement(s) is/are correct regarding the coastal plains of India?)
(i) দেশৰ পূব উপকূলটো তুলনামূলকভাৱে বহল আৰু পশ্চিম উপকূলটো ঠেক। (The eastern coast of the country is relatively wider and the western coast is narrow.)
(ii) কেৰেলাৰ অন্তৰ্গত উপকূলীয় অঞ্চলক ‘মালাবাৰ উপকূল’ বোলা হয়। (The coastal region belonging to Kerala is called the ‘Malabar Coast’.)
(iii) ওড়িশাৰ অন্তৰ্গত উপকূলীয় অঞ্চলক ‘কোৰমণ্ডল উপকূল’ বোলা হয়। (The coastal region belonging to Odisha is called the ‘Coromandel Coast’.)
(A) কেৱল (i) আৰু (ii) (Only i and ii)
(B) কেৱল (ii) আৰু (iii) (Only ii and iii)
(C) আটাইকেইটা শুদ্ধ (All are correct)
(D) কেৱল (i) (Only i)
শুদ্ধ উত্তৰ: (A) কেৱল (i) আৰু (ii) (Only i and ii)
ব্যাখ্যা: প্ৰথম দুটা উক্তি সম্পূৰ্ণ শুদ্ধ। কিন্তু তৃতীয় উক্তিটো ভুল, কাৰণ ওড়িশাৰ অন্তৰ্গত উপকূলীয় অঞ্চলক ‘কোৰমণ্ডল’ নহয়, ‘উৎকল উপকূল’ বুলিহে কোৱা হয়।
১৩. দাবী (Assertion – A): দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ ক’লা মাটি অঞ্চল কপাহ খেতিৰ বাবে বিখ্যাত। (The black soil region of the Deccan Plateau is famous for cotton cultivation.)
কাৰণ (Reason – R): এই মালভূমি অঞ্চল আগ্নেয়গিৰিৰ পৰা নিৰ্গত লাভাৰে গঠিত। (This plateau region is formed by the lava emitted from volcanoes.)
(A) A আৰু R দুয়োটা শুদ্ধ আৰু R, A ৰ সঠিক ব্যাখ্যা। (Both A and R are true and R is the correct explanation of A.)
(B) A আৰু R দুয়োটা শুদ্ধ কিন্তু R, A ৰ সঠিক ব্যাখ্যা নহয়। (Both A and R are true but R is not the correct explanation of A.)
(C) A শুদ্ধ কিন্তু R ভুল। (A is true but R is false.)
(D) A ভুল কিন্তু R শুদ্ধ। (A is false but R is true.)
শুদ্ধ উত্তৰ: (A) A আৰু R দুয়োটা শুদ্ধ আৰু R, A ৰ সঠিক ব্যাখ্যা। (Both A and R are true and R is the correct explanation of A.)
ব্যাখ্যা: আগ্নেয়গিৰিৰ পৰা নিৰ্গত লাভাৰে গঠিত হোৱাৰ বাবেই দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ ক’লা মাটি অঞ্চল সৃষ্টি হৈছে, যি উৎকৃষ্ট কপাহ খেতিৰ বাবে অতিকৈ উপযোগী আৰু বিখ্যাত।
১৪. তলৰ তালিকাখনৰ পৰা শুদ্ধ যোৰাটো বাছনি কৰক: (Select the correct pair from the following table:)
(A) উচ্চ হিমালয় (Greater Himalayas) — গড় উচ্চতা প্ৰায় ১২০০ মিটাৰ (Average height about 1200 meters)
(B) বহিঃ হিমালয় (Outer Himalayas) — গড় উচ্চতা প্ৰায় ৪৫০০ মিটাৰ (Average height about 4500 meters)
(C) উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি (Northern Plains) — দীঘলে প্ৰায় ২৪০০ কিলোমিটাৰ (Length about 2400 km)
(D) ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা (Brahmaputra Valley) — দীঘলে প্ৰায় ৩২০০ কিলোমিটাৰ (Length about 3200 km)
শুদ্ধ উত্তৰ: (C) উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি (Northern Plains) — দীঘলে প্ৰায় ২৪০০ কিলোমিটাৰ (Length about 2400 km)
ব্যাখ্যা: উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চল প্ৰায় ২৪০০ কিলোমিটাৰ দীঘল। আনহাতে, উচ্চ হিমালয়ৰ গড় উচ্চতা প্ৰায় ৬০০০ মিটাৰ, বহিঃ হিমালয়ৰ গড় উচ্চতা প্ৰায় ১২০০ মিটাৰ, আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৭০০ কিলোমিটাৰহে।
১৫. ‘চেন্টিনেলিচ’ (Sentinelese) আৰু ‘ওংগে’ (Onge) জনগোষ্ঠী ভাৰতৰ কোনটো ভৌগোলিক অঞ্চলত পোৱা যায়? (In which geographical region of India are the ‘Sentinelese’ and ‘Onge’ tribes found?)
(A) লাক্ষাদ্বীপপুঞ্জ (Lakshadweep Islands)
(B) আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ (Andaman and Nicobar Islands)
(C) থৰ মৰুভূমি অঞ্চল (Thar Desert Region)
(D) পূৰ্বাঞ্চলৰ পাহাৰসমূহ (Eastern Hills)
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জ (Andaman and Nicobar Islands)
ব্যাখ্যা: ভাৰতৰ দ্বীপ অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত বংগোপসাগৰত থকা আন্দামান-নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত আন্দামানিজ, ওংগে, জাৰোৱা আৰু চেন্টিনেলিচ আদি জনগোষ্ঠীয়ে বসবাস কৰে।
Important Revision Points (পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ চমুকৈ মনত ৰাখিবলগীয়া তথ্য)
📌 ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালি (Total Area): ৩২,৮৭,৭৮২ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (32,87,782 sq km)।
📌 অৱস্থান বিস্তৃতি (Location Extent): ৮° উত্তৰৰ পৰা ৩৭° উত্তৰ অক্ষাংশ আৰু ৬৮° পূবৰ পৰা ৯৭° পূব দ্ৰাঘিমাংশ। (8° N to 37° N Latitudes and 68° E to 97° E Longitudes).
📌 বিন্ধ্য পৰ্বত (Vindhya Mountain): উত্তৰ ভাৰত আৰু দক্ষিণ ভাৰতক বিভক্ত কৰা প্ৰাকৃতিক সীমা। (Natural boundary dividing North and South India).
📌 হিমালয়ৰ ত্ৰি-বিভাজন (Three Divisions of Himalayas): উচ্চ হিমালয় (Greater – 6000m), নিম্ন হিমালয় (Lower – 4500m), আৰু বহিঃ হিমালয় (Outer – 1200m)।
📌 উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি (Northern Plains): ২৪০০ কি.মি. দীঘল আৰু ৯৫০-৩০০ কি.মি. বহল, যি সিন্ধু, গংগা আৰু ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ পলসুৱা মাটিৰে গঠিত। (2400 km long and 950-300 km wide, formed by alluvial soil of Indus, Ganga, and Brahmaputra).
📌 ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা (Brahmaputra Valley): অসমৰ ২৯ খন জিলাত প্ৰায় ৭০০ কি.মি. দৈৰ্ঘ্যত শদিয়াৰ পৰা দক্ষিণ শালমাৰালৈকে বিস্তৃত। (Spreads across 29 districts of Assam over ~700 km from Sadiya to South Salmara).
📌 দাক্ষিণাত্য মালভূমিৰ বিভাজন (Division of Deccan Plateau): নৰ্মদা নদীয়ে দাক্ষিণাত্য মালভূমিক দুটা ভাগত বিভক্ত কৰিছে। (Narmada river divides the Deccan plateau into two parts).
📌 মৰুভূমিৰ বৃষ্টিপাত (Desert Rainfall): থৰ মৰুভূমিৰ বাৰ্ষিক বৰষুণৰ পৰিমাণ ১০-৫০ ছেন্টিমিটাৰ আৰু একমাত্ৰ নদী হৈছে লুণী। (Annual rainfall in Thar desert is 10-50 cm and Luni is the only river).
📌 দ্বীপসমূহ (Islands): লাক্ষাদ্বীপ ৩৬ টা প্ৰৱাল দ্বীপেৰে গঠিত, আৰু আন্দামান-নিকোবৰ প্ৰায় ৩০০ টা দ্বীপৰ সমষ্টি। (Lakshadweep consists of 36 coral islands, and Andaman-Nicobar comprises about 300 islands).
📌 আন্দামানৰ জনজাতি (Tribes of Andaman): আন্দামানিজ, ওংগে, জাৰোৱা, আৰু চেন্টিনেলিচ জনগোষ্ঠীয়ে ইয়াত বাস কৰে। (Andamanese, Onge, Jarawa, and Sentinelese tribes live here).
- Read Here: Social Science Class 6 Chapter 3 Notes- ভূ-অৱয়ব আৰু মানুহ
- Read Here: Social Science Class 6 Chapter 2 Notes- সময় মণ্ডল আৰু মানচিত্ৰ
- Read Here: Social Science Class 6 Chapter 1 Notes- আমাৰ পৃথিৱী
Hi, I’m Nirmal Thakuria, the founder of StudyBlink.com. I’m an educator and a competitive exam aspirant with a strong interest in helping students prepare better.
I have cleared competitive examinations such as SSC CGL and ADRE (Assam Direct Recruitment Examination – 1). At present, I’m preparing for the UPSC Civil Services Examination while continuing to create useful educational content for students and exam aspirants.