Pariksha Assam presents chapter-wise notes on SCERT Social Science Class 6 Chapter 2 সময় মণ্ডল আৰু মানচিত্ৰ Time Zones and Maps. The study material covers all the important topics under this chapter that are often asked in the competitive exams like APSC CCE, ADRE Grade III & IV, Assam Police, Assam TET, etc. To score good marks in the GK & Geography sections of the exams, it is vital to be thorough with the basic geography concepts like standard time, latitude, longitude, and maps.
Table of Contents
১. সময় মণ্ডল (Time Zone)
পৃথিৱীখন অতি বিশাল হোৱাৰ বাবে ইয়াৰ এফালে দিন হ’লে ঠিক বিপৰীতফালে ৰাতি হয়, যাৰ ফলত সকলোৱে সকলো কাম একে সময়তে কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে পৃথিৱীখনক কেইবাটাও সময় মণ্ডলত (Time Zone) ভাগ কৰি লোৱা হৈছে।
- সময় মণ্ডলৰ সংজ্ঞা: সময় মণ্ডল হৈছে পৃথিৱীৰ উপৰিভাগৰ একো একোটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চল, য’ত সামাজিক, আইনগত আৰু ব্যৱসায়জনিত কাম-কাজত একেই মান সময় (Standard Time) মানি চলা হয়।
- সেই নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলটোৰ অন্তৰ্ভুক্ত দেশবোৰৰ স্থানীয় সময় একেই থাকে।
- ওচৰা-ওচৰি দুটা সময় মণ্ডলৰ মাজৰ সময়ৰ ব্যৱধান সাধাৰণতে ১ ঘণ্টা হয়।
সময় মণ্ডলৰ গণনা (Calculation of Time Zones)
সময় মণ্ডল গণনাৰ লগত পৃথিৱীৰ আহ্নিক গতি বা আৱৰ্তন গতিৰ (Rotation) এক বিশেষ সম্বন্ধ আছে।
- পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি পশ্চিমৰপৰা পূবলৈ গতি কৰি ২৪ ঘণ্টাত সম্পূৰ্ণ এপাক ঘূৰে।
- এপাক ঘূৰোঁতে, অৰ্থাৎ ২৪ ঘণ্টাত পৃথিৱীয়ে ৩৬০° কোণ সম্পূৰ্ণ কৰে।
- দ্ৰাঘিমাংশ হিচাপে এক ঘণ্টাত পৃথিৱীয়ে অতিক্ৰম কৰে ১৫° (৩৬০° / ২৪ ঘণ্টা = ১৫°)।
- সেইদৰে, ১° ঘূৰোঁতে সময় লাগে ৪ মিনিট।
- এই হিচাপৰ ভিত্তিত গোটেই পৃথিৱীখনকে ২৪ টা সময় মণ্ডলত ভাগ কৰা হৈছে।
মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা আৰু আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখা (Prime Meridian & International Date Line)
- মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা (Prime Meridian): সময় মণ্ডলৰ গণনা দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা হয়। লণ্ডনৰ ওচৰৰ গ্ৰীনউইচৰ ওপৰেৰে যোৱা দ্ৰাঘিমাৰেখাডালক মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখা বোলে, যাৰ মান হৈছে ০°।
- আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখা (International Date Line): মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ ঠিক বিপৰীতে থকা দ্ৰাঘিমাৰেখাডালক আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখা বোলে, যাৰ মান হৈছে ১৮০°। এই দুডাল ৰেখাৰ মাজত সময়ৰ ব্যৱধান হৈছে এক দিন।
- সময়ৰ যোগ-বিয়োগ: মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ (০°) পৰা পূবলৈ গ’লে সময় আগুৱাই যাব, কাৰণ সূৰ্য পূব পিনে আগতে উদয় হয় (যিহেতু পৃথিৱীখনে পশ্চিমৰপৰা পূবলৈ ঘূৰি থাকে)। মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰপৰা পশ্চিমলৈ গ’লে সময় পিছুৱাই যায়।
- প্ৰতি ১৫° দ্ৰাঘিমাংশৰ মূৰে মূৰে এক ঘণ্টা যোগ বা বিয়োগ কৰা হয়।
ভাৰতৰ মান সময় (Indian Standard Time – IST)
- আমাৰ ভাৰতৰ পূব সীমাৰপৰা পশ্চিম সীমালৈ সময়ৰ ব্যৱধান প্ৰায় ১ ঘণ্টা ৪৫ মিনিট।
- এখন দেশৰ সময় যদি এটাই নহয়, তেতিয়া বিভিন্ন অসুবিধাৰ সৃষ্টি হয়। সেয়েহে ভাৰতৰ প্ৰায় সোঁমাজেদি যোৱা ৮২°৩০’ পূব দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ সময়কেই দেশখনৰ মান সময় (Standard Time) হিচাপে ধৰা হৈছে।
- গ্ৰীনউইচ আৰু ভাৰতৰ সময়ৰ পাৰ্থক্য: গ্ৰীনউইচ আৰু ভাৰতৰ মান সময়ৰ পাৰ্থক্য হৈছে ৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট। যিহেতু ভাৰত গ্ৰীনউইচৰ পূব দিশত অৱস্থিত, সেয়েহে লণ্ডনত যেতিয়া আবেলি ৬ বাজে, তেতিয়া ভাৰতত ৰাতি ১১ বাজি ৩০ মিনিট হয়।
২. মানচিত্ৰ (Map)
কাগজ বা তেনে কোনো সমতলত দিশ আৰু দূৰত্বৰ অনুপাত সঠিক ৰূপত ৰাখি পৃথিৱী বা ইয়াৰ কোনো এটা অংশক সৰু আকাৰলৈ পৰিৱৰ্তন কৰি অংকন কৰা চিত্ৰই হ’ল মানচিত্ৰ (Map)। মাপনী বা নিৰ্দিষ্ট জোখ-মাখ নোহোৱাকৈ আঁকা ছবি এখন সাধাৰণ চিত্ৰ বা আৰ্হিহে মাথোন।
মানচিত্ৰৰ প্ৰকাৰ (Types of Maps)
অংকন পদ্ধতি, বিষয়বস্তু আৰু উদ্দেশ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি মানচিত্ৰক দুটা প্ৰধান ভাগত ভগাব পাৰি:
| মানচিত্ৰৰ প্ৰকাৰ (Types) | বৰ্ণনা (Description) | উদাহৰণ (Examples) |
| সাধাৰণ মানচিত্ৰ (General Map) | যিবোৰ মানচিত্ৰত প্ৰাকৃতিক বা ৰাজনৈতিক ভৌগোলিক তথ্যবোৰ সাধাৰণভাৱে দেখুওৱা হয়। | নদী, পৰ্বত, উদ্ভিদ দেখুওৱা প্ৰাকৃতিক মানচিত্ৰ (Physical Map); দেশ, ৰাজ্য, জিলাৰ সীমা আৰু নগৰ দেখুওৱা ৰাজনৈতিক মানচিত্ৰ (Political Map)। |
| বিষয়ভিত্তিক মানচিত্ৰ (Thematic Map) | কোনো এক বিশেষ বিষয় দেখুৱাবলৈ আঁকা মানচিত্ৰ। | জনসংখ্যাৰ বিতৰণ, যাতায়াত ব্যৱস্থা, জলবায়ু, বৃষ্টিপাত, অৰণ্য আদি দেখুওৱা মানচিত্ৰ। |
📌 Visit our main website www.studyblink.com for competitive exam book reviews, exam strategy and pdf download.
মানচিত্ৰৰ উপাদানসমূহ (Components of a Map)
মানচিত্ৰ এখন প্ৰস্তুত আৰু অধ্যয়ন কৰাৰ ক্ষেত্ৰত চাৰিটা প্ৰধান উপাদান থাকে:
১. দিশ (Direction):
- মানচিত্ৰতে সোঁহাতে ওপৰফালে লম্বভাৱে অঁকা এডাল কাঁড়ৰ ওপৰত N বা ‘উঃ’ আখৰটো লিখা থাকে যিয়ে উত্তৰ দিশক বুজায়।
- প্ৰধান দিশ চাৰিটা: উত্তৰ (North), দক্ষিণ (South), পূব (East) আৰু পশ্চিম (West)।
- মাজৰ দিশ চাৰিটা: উত্তৰ-পূব (NE), দক্ষিণ-পূব (SE), দক্ষিণ-পশ্চিম (SW) আৰু উত্তৰ-পশ্চিম (NW)।
- দিশ নিৰ্ণয় যন্ত্ৰ বা কম্পাছৰ (Compass) চুম্বকীয় কাঁটা সদায় উত্তৰ-দক্ষিণ মুৱা হৈ থাকে।
২. দূৰত্ব (Distance) আৰু মাপনী (Scale):
- ভূ-পৃষ্ঠৰ ওপৰৰ প্ৰকৃত দূৰত্বক মানচিত্ৰত যি অনুপাতত হ্ৰাস কৰি দেখুওৱা হয় তাকেই স্কেল বা মাপনী বোলে।
- সৰু মাপনীৰ মানচিত্ৰ (Small Scale Map): যেতিয়া দেশ বা মহাদেশৰ দৰে ডাঙৰ অঞ্চল এখন কাগজত দেখুৱাবলগীয়া হয় (যেনে- ১ চেণ্টিমিটাৰ = ১০০ কিলোমিটাৰ)।
- ডাঙৰ মাপনীৰ মানচিত্ৰ (Large Scale Map): যেতিয়া গাঁও বা চহৰৰ দৰে সৰু অঞ্চল কাগজত আঁকিব লাগে (যেনে- ১ চেণ্টিমিটাৰ = ১ কিলোমিটাৰ)। সৰু মাপনীৰ মানচিত্ৰতকৈ ডাঙৰ মাপনীৰ মানচিত্ৰই বিতং তথ্য দিয়াত সহায় কৰে।
৩. অৱস্থান (Location):
- পূবা-পশ্চিমাকৈ থকা ৰেখাবোৰক অক্ষৰেখা (Latitudes) আৰু উত্তৰা-দক্ষিণাকৈ থকা ৰেখাবোৰক দ্ৰাঘিমাৰেখা (Longitudes) বোলে।
- এই দুবিধ ৰেখাৰ জালিকাই কোনো ঠাইৰ অৱস্থান নিৰূপণ কৰে।
৪. সাংকেতিক চিহ্ন (Symbol):
- মানচিত্ৰত ৰাস্তা, দলং, ঘৰ আদি প্ৰকৃত ৰূপত আঁকিব নোৱাৰি বাবে বিভিন্ন আখৰ, ৰং, ৰেখা, চিহ্ন আদিৰে দেখুওৱা হয়।
- এইবোৰক স্বীকৃত বা প্ৰচলিত চিহ্ন (Conventional Symbols) বোলা হয়, যিবোৰ গোটেই পৃথিৱীতে একেই।
- ৰঙৰ ব্যৱহাৰ: পানী দেখুৱাবলৈ নীলা ৰং, পৰ্বত-পাহাৰ দেখুৱাবলৈ ডাঠ মুগা ৰং, মালভূমি দেখুৱাবলৈ হালধীয়া ৰং আৰু নিম্ন সমভূমি দেখুৱাবলৈ সেউজীয়া ৰং ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
১০ টা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন (10 Important Practice MCQs)
১. পৃথিৱীয়ে নিজ মেৰুদণ্ডত ১° ঘূৰোঁতে কিমান সময় লাগে?
(A) ১৫ মিনিট
(B) ৪ মিনিট
(C) ১ ঘণ্টা
(D) ২৪ ঘণ্টা
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ৪ মিনিট
ব্যাখ্যা: পৃথিৱীয়ে ২৪ ঘণ্টাত ৩৬০° ঘূৰে, অৰ্থাৎ ১ ঘণ্টাত (৬০ মিনিট) ১৫° ঘূৰে। গতিকে ১° ঘূৰিবলৈ ৪ মিনিট সময় লাগে।
২. তলৰ উক্তিসমূহ বিবেচনা কৰক:
(i) ভাৰতৰ মান সময় ৮২°৩০’ পূব দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
(ii) গ্ৰীনউইচৰ সময় আৰু ভাৰতৰ মান সময়ৰ মাজত পাৰ্থক্য হৈছে ৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট।
(A) কেৱল (i) শুদ্ধ
(B) কেৱল (ii) শুদ্ধ
(C) (i) আৰু (ii) দুয়োটা শুদ্ধ
(D) এটাও শুদ্ধ নহয়
শুদ্ধ উত্তৰ: (C) (i) আৰু (ii) দুয়োটা শুদ্ধ
ব্যাখ্যা: ভাৰতৰ সোঁমাজেৰে যোৱা ৮২°৩০’ পূব দ্ৰাঘিমাৰেখাক ভাৰতৰ মান সময় হিচাপে ধৰা হয়, যি গ্ৰীনউইচ (০°) তকৈ ৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট আগবঢ়া।
৩. দাবী (Assertion – A): গ্ৰীনউইচৰ পৰা ক্ৰমান্বয়ে পূবলৈ গ’লে সময় আগুৱাই যায়।
কাৰণ (Reason – R): পৃথিৱীখনে নিজ মেৰুদণ্ডত পশ্চিমৰপৰা পূবলৈ ঘূৰি থাকে, যাৰ বাবে সূৰ্য পূব পিনে আগতে উদয় হয়।
(A) A আৰু R দুয়োটা শুদ্ধ আৰু R, A ৰ সঠিক ব্যাখ্যা।
(B) A আৰু R দুয়োটা শুদ্ধ কিন্তু R, A ৰ সঠিক ব্যাখ্যা নহয়।
(C) A শুদ্ধ কিন্তু R ভুল।
(D) A ভুল কিন্তু R শুদ্ধ।
শুদ্ধ উত্তৰ: (A) A আৰু R দুয়োটা শুদ্ধ আৰু R, A ৰ সঠিক ব্যাখ্যা।
ব্যাখ্যা: পৃথিৱী পশ্চিমৰ পৰা পূবলৈ ঘূৰাৰ বাবে পূব দিশৰ ঠাইসমূহত সূৰ্যোদয় আগতে হয় আৰু সময় মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাতকৈ আগবঢ়া থাকে।
৪. আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখাৰ (International Date Line) মান কিমান?
(A) ০° দ্ৰাঘিমাংশ
(B) ১৮০° দ্ৰাঘিমাংশ
(C) ৯০° পূব দ্ৰাঘিমাংশ
(D) ৮২°৩০’ পূব দ্ৰাঘিমাংশ
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ১৮০° দ্ৰাঘিমাংশ
ব্যাখ্যা: মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ (০°) ঠিক বিপৰীতে থকা ১৮০° দ্ৰাঘিমাৰেখাডালক আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখা বুলি কোৱা হয়।
৫. মানচিত্ৰত ব্যৱহাৰ কৰা ৰং আৰু ইয়াৰ প্ৰতিনিধিত্বৰ ক্ষেত্ৰত তলৰ কোনটো যোৰা অশুদ্ধ?
(A) নীলা ৰং – পানী
(B) সেউজীয়া ৰং – মালভূমি
(C) ডাঠ মুগা ৰং – পৰ্বত-পাহাৰ
(D) হালধীয়া ৰং – মালভূমি
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) সেউজীয়া ৰং – মালভূমি
ব্যাখ্যা: মানচিত্ৰত সেউজীয়া ৰঙে নিম্ন সমভূমি বুজায়। মালভূমি বুজাবলৈ হালধীয়া ৰং ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৬. সৰু আৰু ডাঙৰ মাপনীৰ মানচিত্ৰৰ ক্ষেত্ৰত তলৰ কোনটো উক্তি শুদ্ধ?
(A) সৰু মাপনীৰ মানচিত্ৰই গাঁও বা চহৰৰ বিতং তথ্য দিয়ে।
(B) সৰু মাপনীৰ মানচিত্ৰতকৈ ডাঙৰ মাপনীৰ মানচিত্ৰই ঠাই এখনৰ বিতং তথ্য বেছিকৈ দিয়ে।
(C) মহাদেশবোৰ দেখুৱাবলৈ ডাঙৰ মাপনীৰ মানচিত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(D) ডাঙৰ মাপনীৰ মানচিত্ৰত ১ চেণ্টিমিটাৰে ১০০০ কিলোমিটাৰ বুজায়।
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) সৰু মাপনীৰ মানচিত্ৰতকৈ ডাঙৰ মাপনীৰ মানচিত্ৰই ঠাই এখনৰ বিতং তথ্য বেছিকৈ দিয়ে।
ব্যাখ্যা: সৰু অঞ্চলৰ বাবে ব্যৱহাৰ হোৱা ডাঙৰ মাপনীৰ মানচিত্ৰই (যেনে ১ চে.মি. = ১ কি.মি.) দেশ বা মহাদেশ দেখুৱাবৰ বাবে ব্যৱহৃত সৰু মাপনীৰ মানচিত্ৰতকৈ অধিক বিতং তথ্য প্ৰদান কৰে।
৭. মানচিত্ৰ এখনৰ প্ৰধান উপাদানকেইটা কি কি?
(A) দিশ আৰু দূৰত্ব
(B) অৱস্থান আৰু সাংকেতিক চিহ্ন
(C) অৱস্থান আৰু বতৰ
(D) দিশ, দূৰত্ব, অৱস্থান আৰু সাংকেতিক চিহ্ন
শুদ্ধ উত্তৰ: (D) দিশ, দূৰত্ব, অৱস্থান আৰু সাংকেতিক চিহ্ন
ব্যাখ্যা: এখন মানচিত্ৰ প্ৰস্তুত আৰু অধ্যয়ন কৰাৰ বাবে দিশ, দূৰত্ব, অৱস্থান আৰু সাংকেতিক চিহ্ন— এই চাৰিওটা উপাদানেই অপৰিহাৰ্য।
৮. গ্ৰীনউইচত (০°) দুপৰীয়া ১২ বাজিলে, ১৫° পূব দ্ৰাঘিমাংশত সময় কিমান হ’ব?
(A) ৰাতিপুৱা ১১ বজা
(B) দুপৰীয়া ১ বজা
(C) দুপৰীয়া ২ বজা
(D) ৰাতিপুৱা ১০ বজা
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) দুপৰীয়া ১ বজা
ব্যাখ্যা: ১৫° দ্ৰাঘিমাংশ অতিক্ৰম কৰিলে ১ ঘণ্টা সময়ৰ পাৰ্থক্য হয়। পূব দিশলৈ সময় যোগ কৰিব লাগে, গতিকে ১২ বজাৰ লগত ১ ঘণ্টা যোগ হৈ দুপৰীয়া ১ বাজিব।
৯. কম্পাছৰ (Compass) চুম্বকীয় কাঁটাডাল সদায় কোন দিশত মুখ কৰি থাকে?
(A) পূব-পশ্চিম
(B) উত্তৰ-দক্ষিণ
(C) উত্তৰ-পূব
(D) দক্ষিণ-পশ্চিম
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) উত্তৰ-দক্ষিণ
ব্যাখ্যা: দিশ নিৰ্ণয় যন্ত্ৰ বা কম্পাছৰ চুম্বকীয় কাঁটা সদায় উত্তৰ-দক্ষিণ মুৱা হৈ থাকে, যাৰ সহায়ত বাকী দিশসমূহ সহজেই উলিয়াব পাৰি।
১০. ভাৰতৰ পূব সীমাৰ পৰা পশ্চিম সীমালৈ সময়ৰ পাৰ্থক্য প্ৰায় কিমান?
(A) ১ ঘণ্টা
(B) ১ ঘণ্টা ৪৫ মিনিট
(C) ২ ঘণ্টা ৩০ মিনিট
(D) ৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট
শুদ্ধ উত্তৰ: (B) ১ ঘণ্টা ৪৫ মিনিট
ব্যাখ্যা: ভাৰতৰ বিশাল ভৌগোলিক বিস্তৃতিৰ বাবে দেশখনৰ একেবাৰে পূব সীমাৰ পৰা পশ্চিম সীমালৈ সময়ৰ ব্যৱধান প্ৰায় ১ ঘণ্টা ৪৫ মিনিট হয়।
📌 Also Read: SCERT Social Science Class 6 Chapter 1 আমাৰ পৃথিৱী Complete Notes. Click Here
Important Revision Points
- পৃথিৱীয়ে ২৪ ঘণ্টাত ৩৬০° ঘূৰে; অৰ্থাৎ ১ ঘণ্টাত ১৫° আৰু প্ৰতি ১° ঘূৰিবলৈ ৪ মিনিট সময় লয়।
- মুখ্য দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ (Prime Meridian) মান ০° আৰু ইয়াৰ ঠিক বিপৰীতে থকা আন্তৰ্জাতিক তাৰিখ ৰেখাৰ মান ১৮০°।
- সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক মুঠ ২৪ টা সময় মণ্ডলত (Time Zones) ভাগ কৰা হৈছে।
- ভাৰতৰ মান সময় (Indian Standard Time) ৮২°৩০’ পূব দ্ৰাঘিমাৰেখাৰ ওপৰত আধাৰিত।
- ভাৰতীয় মান সময় গ্ৰীনউইচ মান সময়তকৈ ৫ ঘণ্টা ৩০ মিনিট আগবঢ়া।
- মানচিত্ৰত পানী নীলা ৰঙেৰে, সমভূমি সেউজীয়া ৰঙেৰে, মালভূমি হালধীয়া ৰঙেৰে আৰু পাহাৰ-পৰ্বত ডাঠ মুগা ৰঙেৰে বুজোৱা হয়।
- সৰু মাপনীৰ মানচিত্ৰই (Small Scale Map) বিশাল অঞ্চল দেখুৱায়, আনহাতে ডাঙৰ মাপনীৰ মানচিত্ৰই (Large Scale Map) সৰু অঞ্চলৰ বিতং তথ্য প্ৰদান কৰে।
Hi, I’m Nirmal Thakuria, the founder of StudyBlink.com. I’m an educator and a competitive exam aspirant with a strong interest in helping students prepare better.
I have cleared competitive examinations such as SSC CGL and ADRE (Assam Direct Recruitment Examination – 1). At present, I’m preparing for the UPSC Civil Services Examination while continuing to create useful educational content for students and exam aspirants.